Theo ThS.BS Trần Minh Quân - khoa khám tư vấn dinh dưỡng trẻ em, Viện Dinh dưỡng quốc gia, vitamin D là vitamin tan trong dầu, trong đó hai dạng chính là vitamin D2 và vitamin D3. Vitamin D3 được cơ thể tổng hợp tại da dưới tác động của tia UVB từ ánh nắng mặt trời, đồng thời có trong một số thực phẩm nguồn gốc động vật.

Sau khi được hấp thu hoặc tổng hợp tại da, vitamin D tiếp tục trải qua các bước chuyển hóa ở gan và thận để trở thành dạng có hoạt tính sinh học, tham gia điều hòa nhiều chức năng trong cơ thể.

Không chỉ là vitamin của xương

Vai trò quan trọng nhất của vitamin D là hỗ trợ cơ thể hấp thu canxi và phospho tại đường ruột, từ đó góp phần duy trì nồng độ canxi cần thiết cho quá trình khoáng hóa và phát triển xương.

Ở trẻ em, đây là vấn đề đặc biệt quan trọng bởi những năm đầu đời là giai đoạn xương phát triển mạnh. Thiếu vitamin D kéo dài có thể ảnh hưởng đến quá trình khoáng hóa xương, dẫn đến còi xương, biến dạng xương, chậm tăng trưởng và giảm mật độ xương.

Ở người trưởng thành, thiếu vitamin D kéo dài có thể liên quan đến tình trạng nhuyễn xương và góp phần làm tăng nguy cơ loãng xương, đặc biệt ở người lớn tuổi.

Vitamin D cũng liên quan đến chức năng cơ và hoạt động của hệ thần kinh - cơ. Cơ thể có các thụ thể vitamin D tại nhiều mô, trong đó có tế bào miễn dịch và mô cơ.

"Vitamin D có vai trò trong điều hòa miễn dịch và phản ứng viêm. Tuy nhiên, không nên hiểu rằng cứ bổ sung vitamin D càng nhiều thì càng giúp tăng miễn dịch hoặc phòng được nhiều bệnh", bác sĩ Quân lưu ý.

Một số nghiên cứu đang tiếp tục tìm hiểu mối liên quan giữa vitamin D với bệnh tim mạch, đái tháo đường, bệnh tự miễn và ung thư. Tuy nhiên, những bằng chứng này chưa đồng nghĩa với việc người khỏe mạnh cần sử dụng vitamin D liều cao để phòng các bệnh mạn tính.

Vì sao ở Việt Nam vẫn có người thiếu vitamin D?

Ánh nắng mặt trời là nguồn cung cấp vitamin D tự nhiên quan trọng. Tuy nhiên, khả năng tổng hợp vitamin D của da phụ thuộc vào nhiều yếu tố như thời điểm tiếp xúc ánh nắng, mùa, vĩ độ, màu da, tuổi, mức độ che chắn và việc sử dụng kem chống nắng.

Do đó, sống ở nơi có nhiều nắng không đồng nghĩa với việc cơ thể luôn đủ vitamin D.

Theo nhiều khảo sát tại Việt Nam và khu vực châu Á, tỉ lệ thiếu vitamin D ở trẻ em và phụ nữ vẫn ở mức đáng lưu ý.

Những người làm việc trong nhà, ít tiếp xúc với ánh nắng, thường xuyên che chắn cơ thể hoặc có chế độ ăn thiếu thực phẩm giàu vitamin D có nguy cơ thiếu vi chất này. 

Trẻ nhỏ, đặc biệt trẻ bú mẹ hoàn toàn nhưng không được bổ sung vitamin D theo khuyến cáo, cũng là nhóm cần được lưu ý.

Theo bác sĩ Quân, người cao tuổi cũng có nguy cơ thiếu vitamin D do khả năng tổng hợp vitamin D tại da giảm theo tuổi. 

Ngoài ra, người thừa cân, béo phì hoặc mắc một số bệnh lý về gan, thận, đường tiêu hóa gây rối loạn hấp thu cũng có thể gặp tình trạng thiếu vitamin D.

Một số thuốc sử dụng kéo dài, chẳng hạn thuốc chống co giật hoặc corticoid, cũng có thể ảnh hưởng đến chuyển hóa vitamin D.

Phụ nữ mang thai và cho con bú cũng cần được quan tâm đến chế độ dinh dưỡng và vitamin D phù hợp, thay vì chỉ dựa vào việc tiếp xúc ánh nắng.

Vitamin D có từ đâu?

Cơ thể có thể tự tổng hợp vitamin D khi da tiếp xúc với tia UVB. Tuy nhiên, việc tiếp xúc ánh nắng cần phù hợp với điều kiện thời tiết, tuổi và tình trạng sức khỏe, tránh phơi nắng quá mức làm tăng nguy cơ tổn thương da.

Trong chế độ ăn, vitamin D tự nhiên có nhiều hơn trong một số loại cá béo như cá hồi, cá thu, cá mòi, cá ngừ; lòng đỏ trứng, gan động vật và dầu gan cá.

Một số loại sữa và thực phẩm được tăng cường vitamin D cũng có thể cung cấp nguồn vitamin D đáng kể. Một số loại nấm được xử lý bằng tia UV cũng chứa vitamin D.

Tuy nhiên, khẩu phần ăn thông thường có thể khó cung cấp đủ vitamin D nếu không có thực phẩm tăng cường hoặc nguồn bổ sung phù hợp.

Với trẻ nhỏ và những người thuộc nhóm nguy cơ, việc sử dụng chế phẩm vitamin D có thể được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng tư vấn. Vitamin D có nhiều dạng như dung dịch nhỏ giọt, viên uống, viên nhai hoặc chế phẩm phối hợp canxi - vitamin D.

Bác sĩ Quân cũng cảnh báo một trong những sai lầm thường gặp là quan niệm vitamin D là vitamin cần thiết nên bổ sung càng nhiều càng tốt.

Trong khi đó, vitamin D tan trong dầu và được dự trữ trong cơ thể, do đó việc sử dụng liều cao kéo dài không đúng chỉ định có thể gây tích lũy và dẫn đến ngộ độc.

Quá nhiều vitamin D có thể làm tăng hấp thu canxi quá mức, gây tăng canxi máu. Người bệnh có thể xuất hiện buồn nôn, nôn, táo bón, mệt mỏi, khát nước, tiểu nhiều; trường hợp nặng có thể gây tổn thương thận, sỏi thận hoặc rối loạn nhịp tim.

Một chế độ ăn đa dạng, tiếp xúc ánh nắng hợp lý và bổ sung vitamin D khi có chỉ định là những yếu tố giúp hạn chế nguy cơ thiếu hụt mà vẫn tránh được những hệ quả do sử dụng quá mức.

Vitamin K là gì, ảnh hưởng đến máu và xương ra sao?

Vitamin K thường ít được nhắc đến hơn vitamin C hay vitamin D, nhưng lại giữ vai trò quan trọng trong quá trình đông máu và sức khỏe xương. Khi thiếu nghiêm trọng, cơ thể có thể xuất hiện những biểu hiện như dễ bầm tím, chảy máu kéo dài hoặc chảy máu bất thường.