Một người ăn nói bỗ bã vẫn có thể được xem là “sống thật”. Một người khoe xe sang, đồng hồ, trang sức dễ được nhìn như biểu tượng của thành công. Một người có hàng triệu người theo dõi dễ được mặc định là người có điều gì đó đáng nghe.

Nhưng tại sao những tín hiệu bên ngoài ấy lại có sức mạnh đến vậy? Và liệu vấn đề nằm ở những người khiến người khác tin, hay nằm sâu hơn trong chính tâm lý của người trao niềm tin?

Đi xa, đừng chỉ học cách nhìn người, hãy học cách nhìn lại mình

Trên mạng xã hội, một phán đoán sai đôi khi khiến chúng ta mất tiền mua một chai nước hoa, một hũ kẹo rau hay một ký thịt trâu gác bếp. Nhưng trong một hành trình lang bạt, đặc biệt khi đi một mình, cái giá của một phán đoán sai có thể lớn hơn rất nhiều.

Chúng ta có thể phải lựa chọn một người lái xe, một nơi lưu trú, một người dẫn đường, một người đổi tiền, một người cung cấp dịch vụ, hay đơn giản là quyết định có nên đi theo một lời chỉ dẫn của một người hoàn toàn xa lạ hay không.

Mọi thứ diễn ra trong điều kiện thông tin không đầy đủ, khác ngôn ngữ, khác luật lệ, khác văn hóa và đôi khi không có ai bên cạnh để hỏi ý kiến. Vì vậy, kỹ năng “nhìn người” khi đi xa không thể đơn giản là nhìn vẻ ngoài rồi đoán người tốt hay xấu.

Ta phải quan sát cả tình huống: người này đang muốn gì, họ có đang tạo áp lực không, lời nói có nhất quán với hành động không, họ có đưa ra thông tin kiểm chứng được không, mình có đang bị thúc ép phải quyết định ngay không, và điều gì sẽ xảy ra nếu phán đoán của mình sai.

Một người ăn mặc lịch sự, nói tiếng Anh rất tốt và tỏ ra nhiệt tình chưa chắc an toàn hơn một người có vẻ ngoài khiến ta dè chừng.

Ngược lại, cảnh giác với một người chỉ vì họ có vẻ ngoài khác mình cũng có thể dẫn đến một phán đoán sai. Tôi từng trải qua điều đó ở Tashkent (thủ đô của Uzbekistan).

Một đêm, tôi đi taxi từ nhà trọ ra sân bay. Người tài xế chỉ nói tiếng địa phương, còn tôi phải dùng tay mô phỏng hình ảnh chiếc máy bay để nói rằng mình muốn ra sân bay. Anh ta hiểu và gật đầu. Nhưng xe chạy mãi, xa hơn nhiều so với khoảng 5 hoặc 6km mà chủ nhà trọ nói với tôi. Tôi bắt đầu khó chịu, mất bình tĩnh, thậm chí đưa cả vé máy bay cho anh ta xem để cố giải thích. Anh ta cũng cố nói điều gì đó nhưng tôi không hiểu.

Trong đầu tôi lúc ấy đã xuất hiện sự nghi ngờ. Tôi nhìn người đàn ông nhiều râu ria ấy qua những tín hiệu bên ngoài và tự dựng lên một câu chuyện. 

Đến sân bay, anh ta nhờ một nhân viên an ninh giải thích: con đường chính đang sửa chữa nên phải đi đường vòng. Rồi anh chỉ lấy đúng số tiền tương ứng với quãng đường mà tôi đã được báo trước, không tính thêm phần đường vòng.

Con người cần niềm tin để sống. Không có niềm tin, chúng ta không thể hợp tác, yêu thương hay bước vào một thế giới mà mỗi ngày đều gặp những người xa lạ. Nhưng niềm tin cũng cần một khoảng cách nhỏ với cảm xúc. Tôi có thể cảm thông mà vẫn kiểm chứng. Tôi có thể yêu thích một người mà không tin tất cả những gì họ nói. Tôi cũng có thể nghi ngờ một điều mà không vội biến sự nghi ngờ ấy thành phán xét về một con người.

Sau cùng, điều khó nhất không phải nhận ra người khác đang dùng tín hiệu nào để thuyết phục mình, mà là nhận ra mình đang muốn tin điều gì đến mức nào. Có khi chúng ta bị lừa vì quá dễ tin. Cũng có khi chúng ta bỏ lỡ một người tốt chỉ vì đã nhìn họ bằng một định kiến quá nhanh.

Một chiếc xe sang có thể khiến ta tin người đến mức nào?

Khi gặp một người xa lạ, chúng ta không có đủ thời gian để biết toàn bộ con người họ. Não bộ vì thế thường sử dụng những tín hiệu bên ngoài để đưa ra phán đoán rất nhanh.

Một người mặc quần áo sang trọng, lái xe đắt tiền, đeo đồng hồ và trang sức giá trị dễ được nhìn là thành đạt. Một người nói chuyện tự tin, quyết đoán dễ tạo cảm giác có năng lực. Một người xuất hiện bên cạnh những nhân vật nổi tiếng lại dễ được mặc định là có địa vị. Đây là cơ chế hoàn toàn bình thường, bởi trong đời sống chúng ta buộc phải dựa vào một số dấu hiệu để đánh giá người khác.

Vấn đề bắt đầu khi tín hiệu bị nhầm thành bằng chứng. Một chiếc xe sang chỉ chứng minh người đó đang sử dụng một chiếc xe sang, không chứng minh họ kiếm tiền bằng cách nào. Một bộ quần áo đắt tiền không chứng minh nhân cách. Một chức danh không đảm bảo cho mọi lời nói. Một lượng người theo dõi lớn cũng không chứng minh kiến thức hay sự trung thực.

Những vụ lừa đảo liên quan đến các nhân vật xây dựng hình ảnh giàu có, thành đạt cho thấy sức mạnh của thứ tín hiệu này. Khi người ta nhìn thấy tiền bạc, tài sản và một phong cách sống vượt xa mình, họ rất dễ suy luận ngược: người này phải giỏi, nên lời họ nói chắc đáng tin.

Thực tế, năng lực tạo ra vẻ ngoài thành công và năng lực tạo ra giá trị thật là hai chuyện hoàn toàn khác nhau. Chúng ta không nhìn thấy quá trình phía sau một chiếc xe sang, nhưng lại rất dễ để chiếc xe sang nói thay cho cả con người.

Không phải vì tham, đôi khi chỉ vì quá muốn một cơ hội

Khi nghe một vụ lừa đảo, chúng ta thường nói người bị hại “tham”. Nhưng chữ tham ở đây cần được hiểu rộng hơn. Con người không chỉ tham tiền. Chúng ta tham một cơ hội, một món hời, một vị trí, một sự công nhận, hay đơn giản là mong muốn có được thứ mình đang thiếu với ít công sức hơn.

Một lời mời đầu tư hứa hẹn lợi nhuận cao đánh vào mong muốn kiếm tiền. Một món hàng được quảng cáo là “giá nội bộ”, “chỉ hôm nay”, “sắp hết” đánh vào nỗi sợ bỏ lỡ cơ hội. Một người tự nhận có bí quyết làm giàu nhanh đánh trúng ước muốn đi đường tắt.

Những vụ án lừa đảo với số tiền lên tới hàng trăm tỉ đồng cho thấy tiền không phải lúc nào cũng bị lấy đi bằng một thủ đoạn quá tinh vi. Nhiều khi, người ta tự bước vào chiếc bẫy bởi lời hứa quá phù hợp với điều họ đang mong muốn.

Điều đáng chú ý là trong khoảnh khắc ấy, người bị thuyết phục thường không nghĩ mình đang tham. Họ nghĩ mình đang biết nắm bắt cơ hội. Đây chính là điểm yếu tâm lý. 

Khi chúng ta rất muốn một điều gì đó trở thành sự thật, não bộ có xu hướng tìm kiếm những thông tin củng cố niềm tin ấy và xem nhẹ những dấu hiệu cảnh báo. Người bán không nhất thiết phải khiến chúng ta tin vào một điều hoàn toàn xa lạ. Họ chỉ cần nói đúng điều chúng ta đang muốn nghe.

Bởi vậy, câu hỏi đáng đặt ra trước một cơ hội hấp dẫn không phải chỉ là “Tôi sẽ được gì?”, mà còn là “Vì sao tôi lại muốn tin điều này đến thế?”. Đôi khi, câu trả lời cho câu hỏi thứ hai quan trọng hơn rất nhiều so với câu trả lời cho câu hỏi thứ nhất.

Đừng nhầm triệu lượt xem với triệu niềm tin

Có lẽ chưa thời đại nào con người có khả năng nhìn thấy quy mô của sự chú ý rõ như hiện nay. Một phiên livestream có hàng triệu lượt xem, một video có hàng trăm nghìn lượt thích, một tài khoản có vài triệu người theo dõi. Những con số ấy rất dễ tạo ra một ảo giác: nhiều người quan tâm đồng nghĩa với nhiều người tin, và nhiều người tin đồng nghĩa với người đó đáng tin.

Nhưng ba điều ấy hoàn toàn khác nhau. Một người có thể được hàng triệu người xem chỉ vì họ gây tranh cãi. Một video có thể được chia sẻ vì gây sốc. Một nhân vật có thể nổi tiếng vì chính những điều khiến người khác phẫn nộ. 

Lượt xem đo sự chú ý, không đo sự thật. Lượt thích đo phản ứng, không đo độ chính xác. Số người theo dõi đo quy mô của một cộng đồng, không tự động đo uy tín của người đứng trước cộng đồng ấy.

Mạng xã hội lại làm cho hiệu ứng này mạnh hơn. Khi một nội dung thu hút nhiều người, thuật toán có xu hướng tiếp tục phân phối nó; càng nhiều người nhìn thấy, nó càng trở nên nổi bật; càng nổi bật, người khác lại càng nghĩ rằng mình nên chú ý.

Một vòng tròn được hình thành, trong đó sự chú ý có thể tự biến thành quyền lực. Chúng ta từng thấy những nhân vật tưởng như chỉ là một hiện tượng mạng có thể tạo ảnh hưởng đến hành vi mua hàng, quan điểm và cảm xúc của một lượng người rất lớn.

Điều này không có nghĩa tất cả những người theo dõi họ đều tin tuyệt đối. Nhưng nó cho thấy một điều đáng suy nghĩ: trong thời đại số, đám đông không chỉ phản ánh niềm tin. Đôi khi chính đám đông còn góp phần tạo ra niềm tin. Và khi đó, câu hỏi quan trọng không phải “Bao nhiêu người đang xem?”, mà là “Bao nhiêu người trong số đó đã kiểm chứng điều họ đang xem?”.

Lộc Fuho: Khi chọn nội dung đăng lên mạng kiếm tiền, các KOL đừng làm ảnh hưởng trẻ em

Lộc Fuho - Phạm Văn Lộc, "thầy phụ hồ" nổi tiếng trên mạng xã hội - nói khi lên mạng kiếm tiền, các KOL cần có trách nhiệm trong lựa chọn nội dung đăng tải, không gây ảnh hưởng tiêu cực cho xã hội.