Hội thảo "Phân loại rác tại nguồn: Đồng bộ hạ tầng - Thực thi hiệu quả" do Tuổi Trẻ phối hợp cùng Liên minh Tái chế bao bì Việt Nam (PRO Việt Nam) tổ chức chiều 28-8 đã chỉ ra thực tế TP.HCM đứng trước nguy cơ tắc nghẽn bởi rác, nếu không có một hệ thống thu gom và xử lý tương xứng.

Hiện nay gánh nặng xử lý rác của toàn thành phố đang đổ dồn về bốn khu vực trọng yếu là Tây Bắc Củ Chi, Đa Phước, Nam Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu. Để giảm bớt áp lực vận chuyển xuyên tâm và tối ưu hóa chuỗi thu gom, xử lý rác, thành phố đã vạch ra một lộ trình nâng cấp hạ tầng quyết liệt.

Giới trẻ cần niềm tin và giáo dục môi trường thực chất

Theo ông Nguyễn Trọng Minh, nhà sáng lập, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Công nghệ GRAC, đơn vị ông đã đồng hành với TP.HCM, cụ thể là các quận huyện và phường xã cũ trước đây hơn 10 năm về việc phân loại rác.

Qua nhiều giai đoạn phân loại rác khác nhau của TP.HCM, với vai trò là công ty về công nghệ, ông Minh cho rằng vấn đề lớn nhất không phải là làm sao để người dân phân loại rác, mà làm sao để người dân thấy rằng cái việc phân loại rác này có ý nghĩa.

Trước đây thì khi tuyên truyền phân loại rác, người dân hưởng ứng lắm. Sau đó khi rác được đưa lên xe rác thì bắt đầu nhập lại và người dân bị mất niềm tin. Từ đó để họ thay đổi hành vi thì rất khó khăn.

"Nhưng theo tôi, công nghệ thì có thể giải quyết được một phần cho cái bài toán này. Cụ thể, hệ thống phải vận hành hai chiều. Đơn vị thu gom rác sinh hoạt và rác tái chế phải cập nhật các dữ liệu từ người dân đến các trạm vựa ve chai, trạm trung chuyển, nhà máy tái chế. Sau đó đơn xử lý, tái chế phải cập nhật dữ liệu mới nhất và liên tục để ngừoi dân thấy. Và khi người dân giám sát được dòng rác được đi như thế nào thì họ sẽ nhận định được nên duy trì việc phân loại rác để tiến tới bền vững hơn", ông Minh phân tích.

Ông Minh cũng cho biết thêm trước đây đơn vị đã làm một số hệ thống, ví dụ như ở quận 7 cũ. Người dân nhiệt tình và họ duy trì phân loại rác vì họ thấy rằng rác tái chế sẽ đi về nhà máy của Duy Tân hoặc các nhà máy tái chế trực tiếp. Hoặc khi ông Minh và các đơn vị làm chiến dịch thu gom vỏ hộp sữa thì cũng cho các trường học thấy rằng vỏ hộp sữa sẽ đi về nhà máy Đồng Tiến.

Ông Võ Minh Tân, sáng lập dự án A Iittle VN, nhận định rào cản lớn nhất của người trẻ khi hành động vì môi trường không còn nằm ở nhận thức mà là niềm tin. Nhiều người trẻ đã hành động nhưng rơi vào vòng xoáy tâm lý trăn trở vì thiếu đi sự minh bạch về việc liệu rác thải có thực sự được xử lý đúng cách sau đó hay không.

Theo ông Tân, các chương trình tích điểm đổi quà chỉ mang tính kích hoạt tạm thời. Để giải quyết "insight" (nỗi lo cốt lõi) này, xã hội cần cung cấp thông tin kịp thời, minh bạch, được thí điểm và nhân rộng thực tế thay vì chỉ đưa ra những con số báo cáo nỗ lực khô khan.

Bên cạnh đó, khoảng trống lớn trong giáo dục và văn hóa đọc. Trên đường sách TP.HCM, các đầu sách đề tài môi trường rất khan hiếm, thậm chí sách về tiết kiệm nước, năng lượng bị giảm giá sâu mà vẫn ít người tiếp cận. 

TP.HCM số hóa "dặm cuối", thay đổi cách thu gom rác

Theo ông Trần Anh Đức - Phó trưởng Phòng Quản lý chất thải rắn, Sở Nông nghiệp và Môi trường TP.HCM, thành phố sẽ mở rộng quy hoạch từ 39 trạm hiện hữu lên 63 trạm trung chuyển. Trong đó kế hoạch sẽ khởi công cải tạo, nâng cấp 8 trạm vào năm 2026 và tiếp tục thêm 15 trạm vào năm 2027.

Tuy nhiên hạ tầng không chỉ là những trạm bãi hữu hình. Để giải quyết thực tế khắc nghiệt của những "hẻm nhỏ, ngõ sâu" đặc trưng tại TP.HCM, TS Thái Phương Vũ - Phó trưởng khoa môi trường (Trường đại học Tài nguyên và Môi trường TP.HCM) - kiến nghị phải số hóa "dặm cuối" của quy trình thu gom.

Việc ứng dụng công nghệ địa không gian (GIS) để lập bản đồ số sẽ giúp nhận diện chính xác các điểm nghẽn giao thông và tối ưu hóa vị trí trạm trung chuyển. Đây là cơ sở then chốt để chuyển đổi từ các xe đẩy thô sơ sang hệ thống phương tiện chuyên dụng với thùng chứa khép kín, chấm dứt tình trạng rác lộ thiên gây ô nhiễm đô thị.

Khi hạ tầng thu gom đã được thông suốt, đích đến cuối cùng phải là sự thay đổi triệt để về công nghệ xử lý để thoát ly khỏi sự lệ thuộc vào các bãi chôn lấp vốn đã quá tải.

Cụ thể, ông Trần Anh Đức cho biết TP.HCM đặt mục tiêu đến năm 2030 có trên 90% rác thải sinh hoạt được xử lý bằng các công nghệ tiên tiến, hiện đại như đốt rác phát điện, thay vì chôn lấp.

Chìa khóa của chiến lược này nằm ở 8 dự án điện rác đang được triển khai. Theo lộ trình, ngay trong năm 2026, thành phố sẽ đưa 3 dự án vào vận hành, hướng tới tổng công suất xử lý đạt trên 13.000 tấn/ngày.

Việc chuyển dịch từ chôn lấp sang điện rác không chỉ là giải pháp môi trường, mà còn là bài toán kinh tế tuần hoàn, đóng góp trực tiếp vào an ninh năng lượng quốc gia. Đây được xem là bước ngoặt thay đổi diện mạo ngành môi trường thành phố trong thập kỷ tới.

Phân loại rác tại nguồn: Đường đi của rác vẫn còn nhiều điểm nghẽn

Biến rác thành tài nguyên là mục tiêu cao nhất được đại diện Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh tại Hội thảo “Phân loại rác tại nguồn: đồng bộ hạ tầng, thực thi hiệu quả”.