Chăm sóc sức khỏe tâm thần cho trẻ em: Đề xuất mô hình 'bạn đồng hành'

KIM ANH

Sức khỏe tâm thần của trẻ em không còn là câu chuyện riêng của mỗi gia đình hay nhà trường. Những áp lực từ học tập, các mối quan hệ, gia đình và không gian mạng đang đặt ra yêu cầu phải nhìn việc chăm sóc trẻ một cách toàn diện hơn.

Đó là vấn đề được nhiều chuyên gia đặt ra tại hội thảo khoa học "Chăm sóc sức khỏe tâm thần cho trẻ em trong bối cảnh mới", do Hội Khoa học tâm lý - Giáo dục TP.HCM và Hội Bảo vệ quyền trẻ em TP.HCM phối hợp Tổ chức Save the Children International và Saigon Children's Charity CIO tổ chức sáng 22-9 ở TP.HCM.

Khi gần 4/10 học sinh có dấu hiệu bất ổn

Tại hội thảo, những con số từ một khảo sát thực hiện vào tháng 5-2026 khiến nhiều người phải suy nghĩ.

Khảo sát do Hội Bảo vệ quyền trẻ em và Hội Khoa học tâm lý - Giáo dục TP.HCM thực hiện, với sự tài trợ của Save the Children International, thu thập thông tin định lượng từ 409 học sinh 12-18 tuổi và 26 người lớn gồm giáo viên, cán bộ quản lý, nhân viên tư vấn tâm lý, công tác xã hội. Nhóm nghiên cứu cũng phỏng vấn 24 trẻ em và 10 người lớn để có thêm góc nhìn định tính.

Kết quả cho thấy trong 390 mẫu hợp lệ được phân tích bằng thang đo GHQ-12, có tới 38,5% học sinh đạt hoặc vượt ngưỡng sàng lọc, cho thấy dấu hiệu bất ổn về sức khỏe tâm thần. Trong đó 37% học sinh cho biết có biểu hiện căng thẳng, mệt mỏi; 31,6% có biểu hiện mất niềm tin vào bản thân.

Đáng chú ý, dù nhu cầu hỗ trợ hiện hữu, 74,6% học sinh được khảo sát chưa từng chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ tâm lý và 75,1% chưa từng tiếp cận dịch vụ tư vấn tâm lý tại trường hoặc bên ngoài.

Những điều trẻ cần hỗ trợ cũng rất gần với đời sống hằng ngày: hiểu bản thân và định hướng nghề nghiệp, giao tiếp tự tin, xây dựng các mối quan hệ, ứng phó với bạo lực, giao tiếp với cha mẹ và bảo đảm an toàn trong môi trường số, phòng ngừa bắt nạt trực tuyến.

Theo phó giáo sư, tiến sĩ Đinh Phương Duy - Chủ tịch Hội Khoa học tâm lý - Giáo dục TP.HCM và bà Mai Thị Ngọc Mai - Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em TP.HCM, sức khỏe tâm thần hiện không còn là câu chuyện cá nhân, mà đã trở thành vấn đề xã hội.

Trong bối cảnh công nghệ số phát triển, trẻ em cùng lúc đối diện với nhiều tác động từ gia đình, trường học, bạn bè và không gian mạng. Vì vậy bảo vệ trẻ không chỉ dừng ở việc ngăn ngừa xâm hại, bạo lực hay bỏ mặc, mà còn phải lắng nghe, chia sẻ và chăm sóc đời sống tinh thần của trẻ.

Một điểm đáng lưu ý khác từ khảo sát là khoảng cách giữa nhận thức của người lớn và trải nghiệm thực tế của học sinh. Có 96,2% người lớn cho rằng trường có phòng tư vấn và 100% cho rằng nhà trường tạo điều kiện.

Thế nhưng học sinh vẫn ít tìm đến những nơi này, một phần vì không biết phòng tư vấn ở đâu, không biết nhân viên tư vấn là ai hoặc cảm nhận hoạt động tư vấn chưa thực sự tạo được sự tin cậy.

Để một lời hỏi thăm đến được với trẻ

Từ thực tế trên, các chuyên gia cho rằng chăm sóc sức khỏe tâm thần học đường không thể chỉ trông chờ vào một phòng tư vấn hay một cán bộ chuyên trách.

TS Giang Thiên Vũ, Tổng thư ký Hội Khoa học tâm lý - Giáo dục TP.HCM, đề xuất mô hình hỗ trợ ba tầng trong trường học. Tầng thứ nhất là phòng ngừa phổ quát; tầng thứ hai hỗ trợ sớm cho những nhóm học sinh có nhu cầu; tầng thứ ba là chuyển gửi những trường hợp cần sự hỗ trợ chuyên sâu.

Điều này cũng đặt ra bài toán về nhân sự. Hiện đội ngũ làm công tác tư vấn ở nhiều trường chủ yếu là giáo viên kiêm nhiệm. Trong khi đó 92,3% người được khảo sát cho rằng cần chuẩn hóa tài liệu và hơn 80% có nhu cầu được tập huấn. Việc tập huấn hiện nay tại một số trường còn thiên về cập nhật thông tin chung, chưa đủ thời lượng để hình thành năng lực tham vấn, sàng lọc và kết nối dịch vụ hỗ trợ.

Một gợi ý đáng chú ý tại hội thảo là mô hình "Bạn đồng hành" do TS Phan Thị Cẩm Giang, Trưởng ngành tâm lý học Trường đại học Quốc tế TP.HCM, đề xuất. Thay vì biến học sinh thành "chuyên viên tâm lý", mô hình tập trung vào ba việc vừa sức với các em: quan sát, lắng nghe và kết nối.

Theo đó, những học sinh được lựa chọn và tập huấn có thể nhận diện những dấu hiệu bất thường ở bạn bè, lắng nghe không phán xét và kết nối bạn với giáo viên, chuyên viên tâm lý hoặc dịch vụ hỗ trợ phù hợp khi cần. Mô hình dự kiến có sự giám sát định kỳ của chuyên viên tâm lý để bảo đảm an toàn cho cả người được hỗ trợ lẫn "Bạn đồng hành".

TS Nguyễn Hữu Long, Giám đốc chương trình đào tạo ngành tâm lý học Trường đại học Mở TP.HCM, cũng cho rằng cách tiếp cận sức khỏe tâm thần cần thay đổi: không nên chỉ chờ đến khi trẻ gặp vấn đề mới can thiệp, mà cần chăm sóc ở nhiều cấp độ, kể cả với những trẻ đang khỏe mạnh.

Một khảo sát 700 học sinh THPT tại TP.HCM được ông dẫn lại cho thấy học sinh lựa chọn người hỗ trợ trước hết dựa vào sự thân tình và tin tưởng. Những người các em ưu tiên tìm đến là thầy cô mà các em thường trò chuyện, cán bộ tham vấn tâm lý, giáo viên chủ nhiệm, giáo viên Đoàn - Đội và giáo viên bộ môn.

Điều đó cho thấy đôi khi điểm tựa đầu tiên của một đứa trẻ không phải là một căn phòng tư vấn hiện đại, mà có thể chỉ là một người lớn đủ gần gũi để các em dám nói: "Con đang gặp chuyện".

Tại hội thảo, các đại biểu cũng nhấn mạnh trách nhiệm chăm sóc sức khỏe tâm thần trẻ em cần sự chung tay của gia đình, nhà trường, cơ quan chuyên môn, tổ chức xã hội và cộng đồng. Hai Hội Khoa học tâm lý - Giáo dục và Hội Bảo vệ quyền trẻ em TP.HCM được kỳ vọng tiếp tục giữ vai trò kết nối chuyên môn, pháp lý, xây dựng tài liệu, tập huấn, giám sát chuyên môn và kết nối các dịch vụ hỗ trợ.

Bởi chăm sóc sức khỏe tâm thần cho trẻ, suy cho cùng, không chỉ là giúp một đứa trẻ vượt qua một khó khăn trước mắt. Đó còn là tạo ra một môi trường mà ở đó trẻ biết mình có thể tìm đến ai, được lắng nghe ở đâu và sẽ không phải tự mình xoay xở.